Józef Stalin i Borys Pasternak

Stalin i poeci

Pod koniec 1924 r. Józef Wisarionowicz Stalin (1878–1953) chciał spotkać się z trzema największych poetami Związku Sowieckiego: Borysem Leonidowiczem Pasternakiem (1890–1960), Władimirem Władimirowiczem Majakowskim (1893–1930) i Siergiejem Aleksandrowiczem Jesieninem (1895–1925). Ci dwaj ostatni, wkrótce po tym spotkaniu popełnili samobójstwo. Nie pozostawili więc nam świadectwa przeplatania się absolutnej władzy politycznej i absolutnej wolności ducha poezji, którą reprezentowali ci trzej wielcy rosyjscy literaci.

Pochodzący z zasymilowanej rodziny żydowskiej Borys Pasternak, syn postimpersjonistycznego malarza Leonida Osipowicza Pasternaka [Awrum Icchok-Leib Postenak] (1862–1945) [1] i pianistki Rosali Isidorownej Pasternak [z domu Kaufman] (1868–1939), jedyny ocalały z tego historycznego spotkania, prawie nigdy nie chciał o tym mówić. Olga Wsiewołodowna Iwińska (1912–1995), kobieta z którą poeta spędził ostanie 14 lat swojego życia, a zarazem pierwowzór postaci Lary z „Doktora Żywago”, uważała Stalina za najgorszego potwora, jaki istniał na ziemi:
– „Mężczyzna bardzo podobny do kraba wyszedł z cienia i podszedł do mnie. Jego twarz była żółta i dziobata. Wąsy miał wyprostowane. Był krasnoludem, ogromnie dużym krasnoludem; miał wprawdzie sylwetkę dwunastoletniego chłopca, jednak jego wielka twarz była podobna do starego mężczyzny z ogniem płonącym w oczach, jak u demona z piekła”.

Borys, poeta społeczny

Stalin rozmawiał z Pasternakiem sam; Majakowski i Jesienin zostali wyproszeni z pokoju. Gruzin powiedział, iż spodziewa się po nim – tak, jak od pozostałych dwóch poetów, heroldów poezji sowieckiej – „prawdziwego twórcy rosyjskiego patosu”. Pasternak poświęcił więc kilka wierszy ku czci Stalina, ukazując w nich jego wielkość. Jednak wiersze – nota bene ponownie opublikowane w roku 1965 r. – wówczas zostały źle przyjęte przez dyktatora.

– „Borys Pasternak – twierdzi Olga Iwińska – nienawidził oficjalnego triumfującego systemu. Jego uprzejmość, patriotyzm nie miały nic wspólnego z oficjalnym państwowym optymizmem i trywialnym nacjonalizmem. To naprawdę zaskakujące, że nawet dzisiaj są ludzie, którzy mimo poznania twórczości Pasternaka nie rozumieją treści jego poezji”.
– „Głos Pasternaka – pisze w liście do Maksyma Gorkiego [Aleksiej Maksimowicz Pieszkow] (1868–1936) [2] – jest głosem prawdziwego poety, autora poezji społecznej w najlepszym i najgłębszym tego słowa znaczeniu”.

Do biedaków kiedyś przylgnąłem,
Nie z wzniosłych uczyć gromady.
Ponieważ takie postanownienie powziąłem,
I życie toczyło się bez przepychu, i parady.

Chociaż znałem ludzi szlachetnych,
To dla wrażliwej publiczności,
Wrogiem stałem się ich jako szpetny;
Naga prawda przyjaźni niekonsekwentności.

Próbując nad przyjaźń się wznieść,
Przed ludzi szeregi pracy.
I za to oddali mi cześć,
Lecz byłem przez to jak inni łajdacy.

Namacalne, zbędne frazesy głosiłem,
Czując prawdę w swej skroni.
Życie bez ozdób w piwnicy przeżyłem,
I strychów nikt nie zasłonił.

I od tej chwili jestem zniszczony,
Jak czasu zepsuciem dotknięty.
A żal w wstyd został zmieniony,
Burżuazyjnym optymizmem bezmiernym.

Dla wszystkich tych, którym ufałem,
Byłem niewierny przez dni, tygodnie długie.
Człowieka tym utracić nie chciałem,
Wydałem go jednak jak inni na zgubę.

„Przemiana” [3] Borys Pasternak, 1956

Od najmłodszych lat dzięki rodzicom, Pasternak pozostawał pod wpływem tołstoizmu [4], zresztą sam Lew Nikołajewicz Tołstoj (1828–1910) był bliskim przyjacielem rodziny; Leonid Pasternak wraz z synem odwiedzili wybitnego pisarza na łożu śmierci.

Regularnymi gośćmi w domu Pasternaków byli również Siergiej Wasiljewicz Rachmaninow (1873–1943), Lew Isaakowicz Szestow [Jehuda Lejb Schwartzman] (1866–1938) [5], Rainer Maria Rilke (1875–1926) i Aleksander Nikołajewicz Skriabin (1871/1872–1915) [6], dzięki któremu Pasternak, zafascynowany jego twórczością, początkowo aspirował do bycia muzykiem.

„Epigram na Stalina”

W kwietniu 1934 r. Osip Emiljewicz Mandelstam (1891–1938) [7] wyrecytował Pasternakowi napisany rok wcześniej swój „Epigram na Stalina” [8].

Żyjemy tu, nie czując pod stopami ziemi,
Nie słychać i na dziesięć kroków, co szepczemy,
A w półsłówkach, półrozmówkach naszych
Cień górala kremlowskiego straszy.
Palce tłuste jak czerwie, w grubą pięść układa,
Słowo mu z ust pudowym ciężarem upada.
Śmieją się karalusze wąsiska
I cholewa jak słońce rozbłyska.

Wokół niego hałastra cienkoszyich wodzów:
Bawi go tych usłużnych półludzików mozół.
Jeden łka, drugi czka, trzeci skrzeczy,
A on sam szturcha ich i złorzeczy.
I ukaz za ukazem kuje jak podkowę –
Temu w pysk, temu w kark, temu w brzuch, temu w głowę.
Miodem kapie każda nowa śmierć,
Na szeroką osetyńską pierś.

Listopad 1933

Po wysłuchaniu Pasternak oświadczył Mandelstamowi:
– „To, co mi przeczytałeś, nie ma nic wspólnego z poezją. Nie jest to wydarzenie literackie, ale samobójstwo, którego nie aprobuję, i w którym nie zamierzam brać udziału. Nic mi nie czytałeś, a ja nic nie słyszałem, i proszę cię, abyś nikomu również tego nie czytał; dzieją się teraz bardzo dziwne i straszne rzeczy, ponieważ zabierają ludzi, i boję się, że ściany mają uszy, i nawet te ławki na bulwarze także mogą słyszeć.”

W nocy 14 maja 1934 Mandelstam został aresztowany w swoim domu na podstawie nakazu podpisanego przez szefa NKWD Gienricha Grigorjewicza Jagodę (1891–1938). Zrozpaczony Pasternak udał się natychmiast do biura „Izwiestii”, gdzie błagał Nikołaja Iwanowicza Bucharina (1888–1938) [9] o wstawiennictwo w sprawie Mandelsztama.

Wkrótce po spotkaniu z Bucharinem w moskiewskim mieszkaniu Pasternaka zadzwonił telefon. Głos z Kremla oznajmił:
– „Towarzysz Stalin chce z wami rozmawiać”.
Według Iwińskiej Pasternak zaniemówił; „był całkowicie nieprzygotowany na taką rozmowę.” Usłyszał w słuchawce, głos Stalina:
– „Powiedz mi, co mówią w waszych kręgach literackich o aresztowaniu Mandelstama?”.
Zdenerwowany Pasternak zaprzeczył, że toczona jest jakakolwiek dyskusja na ten temat oraz, że w Rosji Sowieckiej działają jakieś nieoficjalne kręgi literackie. Wtedy Stalin poprosił go o przedstawienie własnej opinii o Mandelstamie. Pasternak w gorliwy, acz nieporadny sposób starał się wyjaśnić, że on i Mandelstam mają zupełnie inną wizję filozofii dotyczącą poezji.
– „Rozumiem, po prostu nie jesteś w stanie ująć się za przyjacielem”. – odezwał się Stalin kpiącym tonem, po czym odłożył słuchawkę.

Osip Mandelsztam zmarł 27 grudnia 1938 w łagrze tranzytowym Władperpunkt pod Władywostokiem.

Jesienią 1949 r. została aresztowana Olga Iwińska. Gdy bezskutecznie usiłowano ją zmusić do zeznań obciążających Pasternaka jako antysowieckiego twórcę, otrzymała 9-letni wyrok. Po śmierci Stalina, Pasternak w rozmowie z uwolnioną z łagru Olgą stwierdził:
– „Przez tak długi czas rządził nami szaleniec i morderca, a teraz – wziąszy pod uwagę jego dziki obskurantyzm – głupek i świnia; oto rządzi teraz nami przeciętność”.
W tym okresie Pasternak lubił czytać potajemną kopię „Folwarku zwierzęcego” (1945), Georgeʼa Orwella (1903–1950) [w języku angielskim. W rozmowie z Iwińską Pasternak wyjaśnił, że dyktator świń z książki, wieprz Napoleon „jako żywo przypomina” sowieckiego dyktatora, sekretarza generalnego KC KPZR Nikitę Siergiejewicza Chruszczowa (1894–1971) [10].

„Doktor Żywago”

„Doktor Żywago” [11], powieść Pasternaka ukończona w 1955 r., została objęta zakazem w ZSRR. Dzięki przemyconemu rękopisowi przez członka Włoskiej Partii Komunistycznej Sergio dʼAngelo [12], została wydana we Włoszech. Po jej opublikowaniu, CIA i MI6 podczas obopólnej współpracy uzgodniły, iż w ramach walki ideologicznej ze Związkiem Sowieckim, książkę tą należy kolportować w „maksymalnym nakładzie” [13].

W 1958 r. Borys Pasternak otrzymał Literacką Nagrodę Nobla, co rozwścieczyło Komunistyczną Partię Związku Sowieckiego; po rozpętaniu z polecenia Nikity Chruszczowa brutalnej kampanii przeciwko niemu, obejmującej m.in. apele odebrania mu obywatelstwa i wydalenia z Kraju Rad, pisarz został zmuszony do odrzucenia wyróżnienia.

Kampania antypasternakowska została zorganizowana wedle najgorszej stalinowskiej tradycji; donosy w „Prawdzie” i innych sowieckich gazetach; listy oburzonych „zwykłych sowieckich robotników”, którzy nie zamierzali czytać książki; pospiesznie zwoływane spotkania przyjaciół, i współpracowników Pasternaka, na których znakomici poeci, tacy jak Władimir Aleksiejewicz Sołuchin (1924–1997), Leonid Nikołajewicz Martynow (1905–1980) i Borys Abramowicz Słucki (1919–1986), zmuszani byli do napiętnowania Pasternaka, mimo, iż go szanowali. 29 października 1958 r. podczas plenum KC Ligi Młodych Komunistów, zwołanego z okazji 40. rocznicy powstania Komsomołu, jego szef Władimir Jefimowicz Siemiczastny (1924–2001) [14] (od listopada 1961 do maja 1967 przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR [KGB]) zaatakował Pasternaka przed 14-tysięczną publicznością, jak i obecnym wówczas tam Chruszczowem, i innymi przywódcami partii. Semiszastny nazwał Pasternaka „parszywą owcą”, która zadowola wrogów Związku Sowieckiego „swoją oszczerczą, tak zwaną pracą”. Dodał następnie, że „człowiek ten [Pasternak] splunął ludziom w twarz”. Swoje przemówienie zakończył słowami:
– „Czasami mówiąc o świni, zupełnie niezasłużenie określamy ją, że jest taka i owaka. Muszę powiedzieć, że są to oszczerstwa. Otóż świnia – wszyscy, którzy mają do czynienia z tymi zwierzętami, znają cechy świni – nigdy nie sra tam gdzie je, i nigdy nie sra tam, gdzie śpi. Jeśli więc porównamy Pasternaka ze świnią, to świnia nie zrobi tego, co on zrobił.”
Zadowolony Chruszczow demonstracyjnie bił brawo. Wiadomość o tym przemówieniu doprowadziła Pasternaka na skraj samobójstwa. Niedawno wyszło na jaw, że prawdziwym autorem obelg wypowiedzianych przez Siemiczastnego był Chruszczow, który poprzedniej nocy w rozmowie telefonicznej, podyktował pierwszemu sekretarzowi KC Komsomołu swoją kwestie o parszywej owcy i świni.

27 października 1958 r. uchwałą wspólnego posiedzenia Prezydium Zarządu Związku Literatów ZSRR, Prezydium Komitetu Organizacyjnego Związku Pisarzy ZSRR i Prezydium Zarządu Moskiewskiego Oddział Związku Pisarzy RFSRR, Pasternak został jednogłośnie usunięty ze Związku Pisarzy ZSRR. W 1987 r. anulowano tą decyzję, natomiast w 1988 r. „Doktor Żywago” został po raz pierwszy opublikowany w ZSRR. W 1989 r. Jewgienij Borysowicz Pasternak (1923–2012), syn Borysa Pasternaka, odebrał nagrodę Nobla w imieniu ojca.

Co ciekawe, „Doktor Żywago” spotkał się również z ostrą krytyką w Państwie Izrael, tym razem chodziło o propagowanie asymilacji narodu żydowskiego.

„Doktor Żywago” zawiera swoistą atmosferę oczyszczenia. W książce przeplatają się tłumy postaci, tamtej epoki, od rewolucji 1905 r. do pełnego ustanowienia bolszewickiej władzy w 1929 r.; Rosja z jej tajemnicą i urokiem, miastami, opisami przyrody: burzami, opadami śniegu, niekończących się przestrzeni; tysiące historii, które zbiegają się na kartach tej powieści. Skromne losy zwykłych ludzi – Lary, Tonii, Antipowa/Strelnikowa, Nikołaja Nikołajewicza Wiedienjapina, Tanii, Tiwerzina i innych.

Powieść nie ma jednego wątku z powodu nakładania się jednych wydarzeń na drugie, często porzuconych, by wznowić je później. Zawiera pewien niestereotypowy sposób rekonstrukcji poprzez internalizację bohaterów, ich jakby psychologicznego odbicia.

Na horyzoncie brzydoty, cierpienia i niepowodzenia nieludzkiego eksperymentu, jakim była marksistowska dyktatura, po zaśpiewaniu pieśni nadziei i zmartwychwstania, odradza się tęcza wiecznego piękna miłości i sztuki. Miłość jest dla Pasternaka symbolem młodości, słodyczą życia, poczuciem porządku rzeczy, harmonią, poezją, dlatego pisarz był jej zagorzałym piewcą.

Dwuznaczność tła religijnego

Tytułowy bohater odczuwa tęsknotę za dawną wiarą narodu rosyjskiego, z urokiem wielkich postaci religii prawosławnej, Chrystusa Odkupiciela i Marii Dziewicy, świętych z ikon bizantyjskich.

Pasternak nie jest kapłanem ani bezstronnym obserwatorem, lecz wielkim poetą, człowiekiem pełnym pasji, entuzjazmu, cielesności, poszukującym czystości, piękna, miłości, które znajduje wszędzie, ponieważ nosi je swoim sercu.

„Doktor Żywago” zdecydowanie nie należy do kultury sowieckiej, lecz do duszy starej Rosji.

Hymn walki o wolność

Powieść ta nie jest stricte lieraturą religijną, jak i też polityczną. Pasternak nienawidząc jakiejkolwiek polityki, napisał prozę o charakterystyce duchowej w proteście przeciwko reżimowi sowieckiemu. To religijny i mistyczny protest ludzkiej estetyki, hymn walki o wolność, pomimo i przeciwko zjadliwości tej strasznej choroby, jaką był komunizm, który opóźnił rozwój Rosji o pięćdziesiąt lat; hymn nadziei i zmartwychwstania.

„Pamiętaj. Nigdy, pod żadnym pozorem, nie rozpaczaj. Mieć nadzieję i działać to nasz obowiązek w przeciwnościach losu. Bezczynna rozpacz to zapomnienie i zaniedbanie obowiązku”.

„Doktor Żywago”

Odległe i obojętne gwiazdy migocące,
Dróg oświetlają zakręty,
Na Górę Oliwną prowadzące.
A pod nią Cedron jest rozciągnięty.

Trawnik przecięty w połowie, za którym
Rozciąga się Droga Mleczna.
Szare oliwki srebrzyste jak chmury;
Próba wkroczenia w przestworza powietrzna.

Na skraju był ogród na czyjejś ziemi,
Gdzie pozostawił uczniów za ścianą ciemną.
I rzekł im: „Dusza moja smuci się śmiercią, nie pozostawię was jednak samymi,
Zostańcie więc tutaj i czuwajcie teraz wraz ze mną.”

Odmówił walki nie korzystając ze sposobności
Użytek zrobić, przymiotów swoich tych użyć:
Wszechmocy i cudowności.
Zaprawdę, tak samo jak my, chciał swoje ciało w śmierci zanurzyć.

Jak nocy bezmiaru bezkres
Zniszczenia i niebycia,
Wszechświata niezamieszkana przestrzeń,
Gdzie tylko ogród był miejscem dla życia.

I patrząc w otchłań bezmiaru,
Pustkę bez początku i końca,
Aby kielich śmierci oddalił,
W krwawym pocie modlił się do Ojca.

Modlitwa łagodzi śmiertelne wyczerpanie.
Przechodząc przez ogród, oto na ziemi
Uczniowie obezwładnieni zasypianiem,
Wśród ostów legli złożeni.

Obudził ich: „Łaską obdarzył was Pan,
Aby żyć za dni moich, a wy spoczywacie w mojej udręce.
Wybiła godzina Syna Człowieczego i został sam,
Wydany w grzeszników ręce”.

I ledwo powiedział, a zewsząd nieznany
Tłum niewolników nadciąga; włóczęgów pojawia się tłuszcza.
Pochodnie, miecze; naprzód! I przez Judasza wydany;
Apostoł składa zdradliwy pocałunk na ustach.

Przeciwko zbirom Piotr broń swą wyciąga,
Jednemu z nich odcina ucho mieczem.
Lecz słyszy: „Spór nie da żelazem się rozwiązać,
Odłóż swój miecz człowiecze”.

Czy wobec ciemności skrzydlatych legionów piekła,
Mój Ojciec nie dał by mi zbroi?
Aby choć jeden włos z mej głowy nie spadł.
I wówczas bez śladu rozproszyliby się wrogowie moi.

Lecz księgi życia strona wszak się dopełnia;
Cenniejsza niż wszystkie rzeczy święte, nieznane.
Albowiem co było spisane, musi się teraz wypełniać,
I niech się wypełni. Amen.

Widzisz, bieg wieków jest jak przypowieści,
I aby można ogień rozpalić podążę dalej w swe miejsce.
W imię tej strasznej wielkości to zatem się mieści;
Do grobu po dobrowolnych mękach wszak wejdę.

Zejdę do grobu i trzeciego dnia z niego powstanę,
Jak tratwą po rzece spłynę.
Do siebie na sąd przyciągnę jak barki karawanę,
Z ciemności stulecia przeminę.

„Ogród Getsemani”

Czas i wieczność

„Czas przemija; minie wiele wielkich epok i mnie już wtedy nie będzie. Nie wrócą czasy ojców i dziadów, bo nie będą już potrzebne. Lecz w końcu to, co jest wielkiego i wspaniałego, tak długo ukryte, znowu się pojawi. Nadejdzie czas rozliczeń. Twoje życie znów stanie się bogate i owocne. Wspomnij wtedy o mnie”.

Borys Pasternak – prolog, „Czas zniewolony” – Olga Iwińska, Moskwa 1972.

Jak każdy wielki poeta, Borys Pasternak odczuwał tragiczny upływ czasu w wieczności. Troski dnia codziennego, zmagania z ulubieńcami władzy, cenzurą. W tych okowach dusił się i obumierał niezwykły talent, jakim był.
– „Jesteś zakładnikiem wieczności, w czasie, który cię więzi” – pisał.
Wiedział, że jego poezja przetrwa, i że z więzienia czasu jej echo zostanie usłyszane w przyszłości, tak jak dziś słyszymy wersety Homera (VIII wiek p.n.e.); Dantego Alighieri (1265–1321); Giacomo Leopardiego (1798–1837); Charlesa Baudelaireʼa (1821–1867) i Aleksandera Siergiejewicza Puszkina (1799–1837) [15].

30 maja 1960 r. Borys Leonidowicz Pasternak poprosił siostrę, aby nie zapomniała o otwarciu okna wcześnie rano. To były jego ostatnie słowa. Wielki rosyjski prozaik i poeta zmarł na raka płuc o godz. 23:20.

Dzieła wielkiego twórcy nie zostały opublikowane w ZSRR, dlatego jego druga żona, Zinaida Nikołajewna (1897–1966), pod tym pretekstem została pozbawiona przez Związek Sowiecki świadczeń emerytalnych po zmarłym mężu. Mimo próśb wielu znanych pisarzy, władze sowieckie wydały decyzję odmowną. Zinaida Pasternak umarła w 1966 r. na tę samą chorobę co jej mąż. Jej najmłodszy syn, fizyk Leonid Borisowicz Pasternak (1938–1976), zmarł w roku 1976 mając 38 lat (mniej więcej w tym samym wieku i tym samym miejscu co Jurij Żywago). Jewgienij, najstarszy syn literata z pierwszego małżeństwa, krytyk literacki i biograf ojca, zmarł 31 lipca 2012 r. w Moskwie w wieku 88 lat. Wszyscy są pochowani obok grobu Borysa Pasternaka w nekropopolii literackiej Pieriedełkino.

B. L. Pasternak zapisał w testamencie dla Olgi Iwińskiej część tantiem pochodzących z zagranicznych wydań „Doktora Żywago”, których nie mógł otrzymać. Środki te dostarczone do ZSRR przez cudzoziemców, i następnie wymienione na ruble, stały się powodem drugiego aresztowania kobiety 16 sierpnia 1960 r. Wraz z nią zarzut przemytu postawiono także jej córce Irinnie Iwanownej Jemielianowej. Na rozprawie 10 listopada 1960 r. Iwińska ani Irina nie przyznały się do winy. Matka została skazana na 8 lat więzienia, a córka na trzy lata. Olga wyszła na wolność w 1964 r., natomiast Irina w 1962. Za pieniądze z testamentu Pasternaka, Olga kupiła mieszkanie w domu przy stacji metra Sawiołowskaja.

W połowie lat 70. w oparciu o swoje przeżycia Iwińska napisała książkę pt. „Czas zniewolony”, napisanej w Moskwie w 1972 r., po raz pierwszy opublikowana w Paryżu w roku 1978. W 1989 r. została zrehabilitowana. Zmarła 8 września 1995 r. Spoczęła również na cmentarzu Pieriedełkino.

Pomnik nagrobny Borysa Pasternaka był wielokrotnie niszczony; w 40. rocznicę śmierci poety po raz drugi zamontowano dokładną jego kopię wykonaną przez rzeźbiarza Dmitrija Szachowskiego. W niedzielę 5 listopada 2006 r. nagrobek został ponownie uszkodzony przez wandali.

Do widzenia, Borysie, pozostaniesz już na zawsze z nami.

Komentarz opracowałem w oparciu m.in. o artykuł Augusto Benemegliego [16] napisany w Rzymie 3 grudnia 2012.

B.K.

Przypisy:

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Leonid_Pasternak